Przeoczona nostalgia

Co znaczy słowo nostalgia? Większość osób powiedziałaby pewnie, że to coś w rodzaju tęsknoty za tym, co było, minionymi czasami, miejscami, rzeczami itp. Zdarzają się jednak tacy, którzy twierdzą, że nostalgia to wyłącznie ‘tęsknota za ojczyzną’. Cóż, takim osobom można jedynie polecić kupno słownika wydanego w ciągu ostatnich dwudziestu lat — pod warunkiem, że nie będzie to Nowy ani Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, które wciąż nieżyciowo definiują ten wyraz wyłącznie jako tęsknotę za ojczyzną.

W innych słownikach można za to przeczytać, że nostalgia to ‘tęsknota za czymś utraconym (zwykle za ojczyzną); dotkliwe odczuwanie braku czegoś’ (Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996), ‘uczucie smutku i tęsknoty do czegoś, co minęło bezpowrotnie lub jest niedostępne, a wydaje się bardzo cenne’ (Inny słownik języka polskiego, red. M. Bańko, Warszawa 2000) czy ‘tęsknota, zwłaszcza za krajem ojczystym’ (Uniwersalny słownik języka polskiego, red. Stanisław Dubisz, Warszawa 2003). Zresztą nawet ten dopisek „zwykle za ojczyzną” nie jest uprawniony, bo na przykład Jerzy Zgrzywa w artykule Co znaczy dziś wyraz nostalgia? (Język Polski, rocznik LXXX, zeszyt 5, Kraków 2000, s. 355—360) pokazuje na przykładach prasowych z lat 90., że współcześnie występuje właściwie tylko znaczenie ‘tęsknota za czymś utraconym’, w związku z czym:

Z uwagi na rzadkość występowania wyrazu nostalgia w znaczeniu «tęsknota za ojczyzną» można by opatrzyć go kwalifikatorem daw. (dawny) bądź wych. (wychodzący z użycia). Natomiast definicję: ‘tęsknota za czymś utraconym, dotkliwe odczuwanie braku czegoś’ mógłby poprzedzać kwalifikator współ. (współcześnie).

Zjawisko to dostrzega także Rada Języka Polskiego:

Jak wskazują podane przez Pana przykłady, a także szczegółowa analiza leksykalna korpusu „Gazety Wyborczej” przeprowadzona rok temu przez mgr Teresę Kruszonę, słowo to o wiele częściej występuje w znaczeniu innowacyjnym niż tradycyjnym.

To tyle, jeśli chodzi o teraźniejszość. Przejdę do sprawy według mnie ciekawszej.

Jak widać, znaczenie ‘tęsknota za ojczyzną’ jest nazywane tradycyjnym, a ‘tęsknota za czymś utraconym’ — współczesnym, innowacyjnym. Faktem jest, że to drugie znaczenie pojawia się słownikach od mniej więcej dwudziestu lat. Jego rozpowszechnienie wiąże się zwykle z okresem ostatnich dwóch—trzech dekad. Mistrz Maciej Malinowski pisze na przykład:

Rozszerzenie semantyczne wyrazu nostalgia nastąpiło dopiero pod koniec lat 90. Przypuszcza się, że stało się to wskutek oddziaływania na polszczyznę języka angielskiego, w którym wyrażenie nostalgia for something znaczy rzeczywiście ‘tęsknota za czymś’.

Ale za to Rada Języka Polskiego zauważa (zapewne za Zgrzywą, który dochodzi do tych samych wniosków w swoim artykule):

Możliwe jest jednak także, że do zmiany tej przyczynił się sposób używania tego słowa na gruncie polszczyzny. Występowało ono bowiem często w pleonastycznych związkach nostalgia za ojczyzną, za Polską, za krajem itp. (nawet jedno z użyć, przytaczanych w słowniku W. Doroszewskiego, zawiera połączenie nostalgia ziemi rodzinnej), co mogło sprawić, że zaczęło być utożsamiane z wyrazem tęsknota, a element ‘za ojczyzną’ przestał być uznawany za przynależny jego znaczeniu.

I tu dochodzimy do sedna. Jak właściwie używano tego słowa na gruncie polszczyzny? Mamy rok 2015, internety, komputery, bajery, więc można próbować dowiedzieć się tego i owego bez ślęczenia nad zakurzonymi tomami. Poniżej garść ciekawych wyników, które znalazłem, głównie w NKJP i Google Books (w nawiasie autor, tytuł i rok wydania albo powstania):

pokolenie to po fatalnym trzecim rozbiorze złamało się, a duch jego rozpłynął się w bezdennym bólu takiego Woronicza, w nostalgii za piękną przeszłością „Śpiewów historycznych” Niemcewicza (Józef Szujski, Pisma polityczne, Tom I, 1885)

 

Zbudziła się we mnie na chwilę szalona nostalgia za słońcem i pogodą, za krajami, w których nie ma takich deszczów, ciemności i mgieł. (Henryk Sienkiewicz, Bez dogmatu, 1891)

 

Ci, którzy choć raz w życiu uczuli nostalgię za nieskończonością i bezwzględnym spokojem, mogą w takiej okolicy znaleźć to, czego napróżno szukali gdzieindziej. (Henryk Sienkiewicz, Listy z Afryki, Tom II, 1893)

 

Teresa Guiccioli ładnie i trafnie określiła stan duszy Byrona w ostatnich latach jego życia, jako nostalgię za dobrem i pięknem. (Marian Zdziechowski, Byron i jego wiek, T. 1, 1894)

 

W duszy wierzyła najgłębiej, że gdyby pojechała do Lourdes, odzyskałaby z pewnością zdrowie, nie chciała zaś tego czynić i ze względu na odległość Lourdes od grobu Litki, i ze względu na swoją nostalgię za śmiercią (Henryk Sienkiewicz, Rodzina Połanieckich, Tom III, 1897)

 

Słowacki, wszedłszy tu, kiedy się rozejrzał dokoła, wspomniał dawne arkadyjskie czasy sielanek pasterskich i mimowoli ogarnęła go nostalgia za tą idyliczną przeszłością… (Ferdynand Hösick, Juliusz Słowacki (1809–1849): Biografia psychologiczna. Tom II, 1897)

 

Był chory na silną nostalgię rodziny i miłości. (Władysław Reymont, Ziemia obiecana, 1899)

 

Pokryjomu nudziła się w Wilczy, mówiła sobie, że jednostajność krajobrazu działa na jej talent zabijająco, że ten talent odczuwa niemal nostalgię za prawdziwem pięknem przyrody. (Karol Irzykowski, Pałuba, 1903)

 

Nostalgia za słońcem… (Władysław Reymont, Wampir, 1911)

 

Oprócz tej fantazji nie dałaś mi z siebie nic więcej, zlekceważyłaś mój ból, moją tęsknotę za Tobą. Ach, nie tylko tęsknotę — nostalgię okropną. (Helena Mniszkówna, Sfinks, 1922)

 

Tych wdzięk i piękno było pięknem dni wczorajszych, sonetem pełnym nostalgii za tym, co minęło. (Zofia Kossak, Pożoga, 1922)

 

Pierwszym dobrodziejstwem było pozbycie się obsesji Juliana i tej nostalgii miłosnej, która, głucha lub gwałtowna, zatruwała wszystkie minione lata.

Po smutnej zimie nadeszła znów Wielkanoc. W niedzielę rano Anetka błądziła po Paryżu: niebo kwitło błękitne powietrze było nieruchome; z duszą spowitą w żałobę słuchała pełnego nostalgii wołania dzwonów, a dźwięczny strumień zagarniał ją w swoją sieć i wyciągał z nurtu nie troszczącego się o nic stulecia na piaszczyste wybrzeże, gdzie leżał umarły Bóg. (Romain Rolland, Dusza zaczarowana. Tom I i II, tłum. Franciszek Mirandola, 1924)

 

odbywszy tylko kawałek tej drogi, musi wracać w tył, jak gdyby ulegając nieprzepartej nostalgji do pozostawionych daleko w tyle prymitywnych warunków myśliwsko – pasterskich lub zgoła jaskiniowych. („Przegląd Współczesny”, 1926)

 

Dominantą jego [pieska — AJ] nastroju była jakaś nieokreślona i zasadnicza żałość, sieroctwo i bezradność — niezdolność do zapełnienia czymś pustki życia pomiędzy sensacjami posiłków. Objawiało się to bezplanowością i niekonsekwencją ruchów, irracjonalnymi napadami nostalgii z żałosnym skomleniem i niemożnością znalezienia sobie miejsca. (Bruno Schulz, Sklepy cynamonowe, 1933)

 

Ale śnił mi się Jerzy Cz. i cały dzień jestem w jakiejś nostalgii za przeszłością. (Maria Dąbrowska, Dzienniki, tom 3 cz. 1, 13 VI 1936)

 

Ingrid pochodziła z Narviku, gdzie w 40 roku była zaręczona z bliżej nieokreślonym Tadziem z Brygady Podhalańskiej, który brał udział w bohaterskim zdobyciu tego miasta i między innymi zdobył Ingrid. Po tym bojowym wyczynie ów Tadzio wycofał się wraz z resztą Ekspedycyjnego Korpusu Alianckiego i Brygady Podhalańskiej do Szkocji pozostawiając biedną Ingrid w nieutulonym żalu, nie tyle za narzeczonym in personam, ile za polskim sposobem miłowania i intensywną krzepą uczuć, właściwą polskim żołnierzom, a będącą, według relacji Kminka, w wielkiej u Norweżek estymie. Toteż spotkawszy Alfonsa, Ingrid uznała, że jedynym środkiem ukojenia trawiącej ją nostalgii będzie przyciśnięcie tegoż Kminka do zdrowo rozwiniętej piersi tak, aby go nie puścić już nigdy, już nigdy… (Leopold Tyrmand, opowiadanie Niedziela w Stavanger, 1945–1946)

 

Anigstein miał niespokojną duszę podróżnika, w Warszawie tęsknił za zwrotnikami, pod zwrotnikiem tęsknił za krajem. Jego nostalgia za krajami dalekimi robiła na wielu wrażenie obcości i w końcu dla niewiadomego powodu otrzymał dymisję. (Ludwik Hirszfeld, Historia jednego życia, 1946)

 

Na Francję wciąż się zżymałem i przesadnie tropiłem wszelkie francuskie wpływy, które z całą bezwzględnością usiłowałem tępić, a czasem opanowywała mnie nagła i niezrozumiała nostalgia za Paryżem, w którym nigdy nie byłem. (Stanisław Dygat, Jezioro Bodeńskie, 1946)

 

Odczuwał dotkliwą nostalgię za bezpiecznymi czasami przedwojennymi. (Tadeusz Borowski, Pożegnanie z Marią, 1947)

 

…szczegół charakterystyczny dla panującej nostalgii za dzieciństwem…

…w tym samym czasie padają słowa rozpaczy, zniechęcenia, beznadziejności i nostalgii za unicestwieniem świata i własnej osoby. (Zygmunt Kałużyński, Podróż na zachód: szkice, 1956)

 

Odczuwał dotkliwą nostalgię za bezpiecznymi czasami przedwojennymi. (Kazimierz Wyka, Szkice literackie i artystyczne, Tom 2, 1956)

 

Czytając niektóre komentarze i „analizy” — zwłaszcza spod piór najbardziej zagorzałych i zaciętych wrogów socjalizmu i ZSRR — odczuwało się w nich niemal nostalgię za okresem „kultu jednostki”. („Sprawy międzynarodowe”, Tom 10, 1957)

 

Zjadłem wszystko, byłem, jak się okazało, niesamowicie głodny, tak że nostalgia za pieczywem (którego nie było ani śladu) przyszła dopiero później, pod postacią refleksji, kiedy robot pojawił się i czekał w pewnym oddaleniu. (Stanisław Lem, Powrót z gwiazd, 1961)

 

Nie można oprzeć się wrażeniu, że w osobie Ezawa lud hebrajski wyraził nie opuszczającą go nigdy podświadomą nostalgię do dawnych, dobrych czasów, kiedy pradziadowie byli wolnymi pasterzami i koczownikami. (Zenon Kosidowski, Opowieści biblijne, 1963)

 

Ale sam Balzak, choć żył w wieku dziewiętnastym, miał okropną — czasami aż nieprzyzwoitą — nostalgię do osiemnastego. (I.A. Langnas, Maszyna do pisania — jok!, „Kultura”, 1965)

 

Zmęczenie takim życiem na belkach rozbitego okrętu wywoływało u wielu ludzi silną nostalgię za tym, co było. (Stanisław Ossowski, Z zagadnień psychologii społecznej, 1967)

 

Wiele jest w nich nostalgii za wojowniczą przeszłością, tu mężczyźni tańczą taniec z szablami, który przerwany być może tylko przez kobiety powiewające chustami w dłoni. (Lucjan Wolanowski, Upał i gorączka, 1970)

 

Powszechna była nostalgia za regułami życia, które by uniezależniły ludzi od absurdalnego biegu wydarzeń zewnętrznych. (Jan Baszkiewicz, Franciszek Ryszka, Historia doktryn politycznych i prawnych, 1973)

 

Kino bywało dopełnieniem geografii i historii, budziło nostalgię za wszystkim, co dalekie i nieznane. (Jerzy Zawieyski, Dobrze, że byli, 1974)

 

Stara i nowa magnateria żywiły nostalgię do oligarchicznych rządów. (Emanuel Rostworowski, Historia powszechna: wiek XVIII, 1977)

(Przepraszam, że tak tego dużo, ale chodziło mi o pokazanie, że chyba nie były to jednostkowe, przypadkowe wystąpienia.)

No właśnie, okazuje się, że nostalgia mogła oznaczać tęsknotę za różnymi rzeczami już w latach 80. i 90., ale XIX wieku! Mamy tu tęsknotę za miejscami, które nie są ojczyzną, za dawnymi czasami, za rodziną, pieczywem, a nawet „polskim sposobem miłowania”. Można się też doszukać krytykowanego znaczenia ‘smutek, żal, melancholia’, jak w przykładach z Duszy zaczarowanej czy Sklepów cynamonowych. Względnej częstości występowania różnych znaczeń nie sposób ocenić, ale mam wrażenie, że „innowacyjne” znaczenie powinno  było dać się zauważyć. Wśród przykładów są nobliści i inne znane nazwiska, a mimo to jakimś cudem autorom słowników udało się przeoczyć to znaczenie i dopiero niedawno zostało ono odnotowane. Jak to się mogło stać? Być może powodem było kurczowe trzymanie się etymologii, a później przepisywanie z poprzednich słowników. I jak to się stało, że badacze z RJP zauważyli częste występowanie związków typu nostalgia za ojczyzną, za Polską, za krajem, a nie zauważyli wszystkich innych?

Tak czy inaczej, język angielski zapewne wpłynął na wzrost popularności w Polsce nostalgii po upadku PRL, ale samo słowo i jego użycie nie było dla Polaków niczym nowym. Zresztą co zabawne, w Oxford English Dictionary pierwsze wystąpienie nostalgii jako tęsknoty za dawnymi czasami pochodzi dopiero z roku 1920 (ale z pewnością użytym przeze mnie sposobem da się znaleźć starsze przykłady).

Mistrz Malinowski swój tekst kończy słowami:

Dla prawdziwych znawców polszczyzny przyzwyczajonych do tego, że nostalgia ma etymologicznie sens zupełnie inny (‘gorące pragnienie ujrzenia ojczyzny, chorobę powstającą z tęsknoty za krajem rodzinnym’), taka neosemantyzacja jest mimo wszystko czymś zaskakującym, niepotrzebnym…

Do prawdziwego znawcy polszczyzny mi daleko, jestem najwyżej mądralą z dostępem do internetu i kilku książek, ale wolę myśleć, że jeśli prawdziwi znawcy polszczyzny znają ją nie tylko ze słowników, to nie będą aż tak bardzo zaskoczeni.

Reklamy

3 komentarze do “Przeoczona nostalgia

  1. Jeeejku, jaki świetny wpis! Pamiętam, jak nauczycielka w gimnazjum nas strofowała, że nostalgia to wyłącznie tęsknota za ojczyzną – nie mogłam się z tym pogodzić, potem trafiłam na jakieś hasło słownikowe z szerszą definicją, ale nie przyszło mi do głowy, żeby sprawę bardziej zgłębiać.
    Dzięki za przeprowadzenie tego śledztwa!
    Cały blog jest wspaniały, cieszę się, że na niego trafiłam, zgadzam się z takim podejściem do języka. Mam nadzieję, że będą pojawiać się kolejne notki, chętnie będę tu wracać!

    Lubię to

    • Dziękuję i cieszę się, że wpis się przydał. Też mam nadzieję, że pojawią się kolejne, bo jest jeszcze o czym pisać. 🙂 Coś tam jest w przygotowaniu.

      Lubię to

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s