Bezprecedensowy i bezprzykładny

Nie mam ostatnio zbyt wiele czasu tu pisać, ale pozwolę sobie na szorcik dotyczący kolejnego hasła, a właściwie dwóch, w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny pod red. Andrzeja Markowskiego. Tym razem chodzi o przymiotniki bezprecedensowy i bezprzykładny. Zajrzyjmy najpierw do hasła bezprecedensowy:

bezprecedensowy [wym. besprecedęsowy a. besprecedensowy] książk. «nie dający się z niczym porównać»: Bezprecedensowa walka. Bezprecedensowy wyrok sądu. ● Niepoprawne w połączeniu z wyrazami o treści pozytywnej. Np.: Bezprecedensowe, poprawnie: zdecydowane, zwycięstwo.
| D Kult. III, 117.

Zainteresowała mnie uwaga na końcu, że niepoprawne jest użycie tego wyrazu w połączeniu z wyrazami o treści pozytywnej. Można oczywiście zacząć sprawdzać w korpusach i słownikach, jak się sprawy mają, ale tutaj zauważę tylko, że słownik odsyła czytelników po dalsze informacje do trzeciego tomu poradnika O kulturę słowa Witolda Doroszewskiego (Warszawa, 1979). Na stronie 117 prof. Doroszewski odpowiada korespondentce, której zaskakujące wydało się wyrażenie bezprzykładne zwycięstwo Niemców:

Według korespondentki przymiotnik bezprzykładny ma znaczenie ujemne, można więc mówić o bezprzykładnym zachowaniu się chuliganów, ale nie wtedy, gdy się jakieś czyny ocenia pozytywnie. W naszym wielkim Słowniku ten przymiotnik jest objaśniony jako «nie dający się zestawić z żadnym przykładem, z niczym porównać; niezrównany, wyjątkowy, niezwykły». Z tej definicji korespondentka wyciąga wniosek, że według mnie bezprzykładny znaczy «wspaniały». Wniosek jest niesłuszny. Żeby się należycie zorientować w tym, jakiej informacji dostarcza słownik o wyrazie hasłowym, trzeba przeczytać definicję i zestawić ją z wymienionymi po niej przykładami. Definicja może nie być jednolita; różnym jej elementom, składnikom odpowiadają różne ilustrujące hasło przykłady. Bezprzykładny to tyle mniej więcej co bezprecedensowy, czyli nie mający precedensu, ani w znaczeniu dobrym, ani w znaczeniu złym.

(Z przykładami można się zapoznać w internetowej wersji wspomnianego słownika.)

O bezprecedensowym mówi tylko ostatnie zacytowane tu zdanie, z którego można odnieść wrażenie, że obu przymiotnikom autor nie przypisuje ani dobrego, ani złego znaczenia. Sprawdźmy więc jeszcze, co o przymiotniku bezprzykładny pisze NSPP — i tu dopiero robi się wesoło:

bezprzykładny książk. «wyjątkowy, niezwykły»: Bezprzykładne męstwo. Bezprzykładna systematyczność. Bezprzykładna determinacja. ● Błędne w zn. negatywnym ‘wyjątkowo zły, przebiegły‘. Np.: Bezprzykładne, poprawnie: wyjątkowo przebiegłe, złodziejstwo.
| D Kult. III, 117.

Jak widać, słownik odsyła do tego samego tekstu Doroszewskiego, ale tym razem wnioski są odwrotne: bezprzykładnego nie wolno używać w znaczeniu negatywnym! Ciekawe rzeczy udało się wyczytać autorom słownika z tego artykułu. Czyżby była to kolejna próba uporządkowania języka?

PS. Pomysł na tę notkę wziął się z Twittera, na którym @AnnaIwanowska pod tagiem #czytamsłownik wrzuca zapisy ze słownika poprawnej polszczyzny.

Advertisements

1 komentarz do “Bezprecedensowy i bezprzykładny

  1. Mnie „bezprecedensowy” fascynuje, ponieważ jest to jeden z bardzo nielicznych przymiotników, które oznaczają (prawie) dokładnie to samo, co ich zaprzeczenie. „Bezprecedensowy” nie ma precedensu, więc jest czymś, z czym niczego nie da się porównać; ale „precedensowy” precedens dopiero tworzy, zatem również porównać z niczym się go nie da. Wydaje mi się, że podobnie jest z „dwuznacznym” i „niedwuznacznym”, przynajmniej w kontekście stosunków damsko-męskich („Złożył jej (nie)dwuznaczną propozycję”). Innych przykładów nie znam.

    Lubię to

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s