Bezprecedensowy i bezprzykładny

Nie mam ostatnio zbyt wiele czasu tu pisać, ale pozwolę sobie na szorcik dotyczący kolejnego hasła, a właściwie dwóch, w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny pod red. Andrzeja Markowskiego. Tym razem chodzi o przymiotniki bezprecedensowy i bezprzykładny. Zajrzyjmy najpierw do hasła bezprecedensowy:

bezprecedensowy [wym. besprecedęsowy a. besprecedensowy] książk. «nie dający się z niczym porównać»: Bezprecedensowa walka. Bezprecedensowy wyrok sądu. ● Niepoprawne w połączeniu z wyrazami o treści pozytywnej. Np.: Bezprecedensowe, poprawnie: zdecydowane, zwycięstwo.
| D Kult. III, 117.

Zainteresowała mnie uwaga na końcu, że niepoprawne jest użycie tego wyrazu w połączeniu z wyrazami o treści pozytywnej. Można oczywiście zacząć sprawdzać w korpusach i słownikach, jak się sprawy mają, ale tutaj zauważę tylko, że słownik odsyła czytelników po dalsze informacje do trzeciego tomu poradnika O kulturę słowa Witolda Doroszewskiego (Warszawa, 1979). Na stronie 117 prof. Doroszewski odpowiada korespondentce, której zaskakujące wydało się wyrażenie bezprzykładne zwycięstwo Niemców:

Według korespondentki przymiotnik bezprzykładny ma znaczenie ujemne, można więc mówić o bezprzykładnym zachowaniu się chuliganów, ale nie wtedy, gdy się jakieś czyny ocenia pozytywnie. W naszym wielkim Słowniku ten przymiotnik jest objaśniony jako «nie dający się zestawić z żadnym przykładem, z niczym porównać; niezrównany, wyjątkowy, niezwykły». Z tej definicji korespondentka wyciąga wniosek, że według mnie bezprzykładny znaczy «wspaniały». Wniosek jest niesłuszny. Żeby się należycie zorientować w tym, jakiej informacji dostarcza słownik o wyrazie hasłowym, trzeba przeczytać definicję i zestawić ją z wymienionymi po niej przykładami. Definicja może nie być jednolita; różnym jej elementom, składnikom odpowiadają różne ilustrujące hasło przykłady. Bezprzykładny to tyle mniej więcej co bezprecedensowy, czyli nie mający precedensu, ani w znaczeniu dobrym, ani w znaczeniu złym.

(Z przykładami można się zapoznać w internetowej wersji wspomnianego słownika.)

O bezprecedensowym mówi tylko ostatnie zacytowane tu zdanie, z którego można odnieść wrażenie, że obu przymiotnikom autor nie przypisuje ani dobrego, ani złego znaczenia. Sprawdźmy więc jeszcze, co o przymiotniku bezprzykładny pisze NSPP — i tu dopiero robi się wesoło:

bezprzykładny książk. «wyjątkowy, niezwykły»: Bezprzykładne męstwo. Bezprzykładna systematyczność. Bezprzykładna determinacja. ● Błędne w zn. negatywnym ‘wyjątkowo zły, przebiegły‘. Np.: Bezprzykładne, poprawnie: wyjątkowo przebiegłe, złodziejstwo.
| D Kult. III, 117.

Jak widać, słownik odsyła do tego samego tekstu Doroszewskiego, ale tym razem wnioski są odwrotne: bezprzykładnego nie wolno używać w znaczeniu negatywnym! Ciekawe rzeczy udało się wyczytać autorom słownika z tego artykułu. Czyżby była to kolejna próba uporządkowania języka?

PS. Pomysł na tę notkę wziął się z Twittera, na którym @AnnaIwanowska pod tagiem #czytamsłownik wrzuca zapisy ze słownika poprawnej polszczyzny.

2 komentarze do “Bezprecedensowy i bezprzykładny

  1. Mnie „bezprecedensowy” fascynuje, ponieważ jest to jeden z bardzo nielicznych przymiotników, które oznaczają (prawie) dokładnie to samo, co ich zaprzeczenie. „Bezprecedensowy” nie ma precedensu, więc jest czymś, z czym niczego nie da się porównać; ale „precedensowy” precedens dopiero tworzy, zatem również porównać z niczym się go nie da. Wydaje mi się, że podobnie jest z „dwuznacznym” i „niedwuznacznym”, przynajmniej w kontekście stosunków damsko-męskich („Złożył jej (nie)dwuznaczną propozycję”). Innych przykładów nie znam.

    Polubienie

  2. Określenie czegoś bezprecedensowym jest jednoznaczne z określeniem tego czegoś precedensem. Później jeśli to coś znowu zaistnieje to nie będzie to już bezprecedensowe bo taki precedens (sytuacja, zdarzenie) już miał miejsce.

    Polubienie

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s